Η Οφρύς του Ράινχολντ

Ophrys reinholdii      H. Fleischmann,1907

Orchidaceae

Κύθηρα, 2012

 Μια από τις πιο όμορφες ορχιδέες της Μεσογείου με ευρεία εξάπλωση από τα Βαλκάνια έως το νοτιοδυτικό Ιράν. Ανθίζει Μάρτιο Απρίλιο και δίνει το όνομά της σε ολόκληρη ομάδα αποτελούμενη από πέντε είδη που είναι όλα εξ ίσου εντυπωσιακά. Αν και μεγάλου εύρους κατανομής η ορχιδέα αυτή κάθε άλλο παρά συνηθισμένη θεωρείται . Περιλαμβάνεται στη CITES ενώ σε αρκετές χώρες υπάρχουν προτάσεις να περιληφθεί στο Κόκκινο Βιβλίο Απειλούμενων Ειδών και στην κατηγορία κρίσιμα κινδυνεύον.

Το όνομα της δόθηκε προς τιμή του γερμανού γιατρού Καρόλου Ράινχολντ που υπηρέτησε στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα.

Στα Κύθηρα συνάντησα το 2012 μια μικρή ομάδα από 10 φυτά σε περιορισμένο χώρο στις άκρες χωραφιών που καλλιεργούνται. Φέτος από τα δέκα φυτά έχουν ανθίσει μέχρι σήμερα τα δύο. 

Ophrys tenthredinifera II

Οφρύς η σφηκάφερη II

Προσθήκη λεζάντας

Μια υπέροχη παραλλαγή ή μήπως πρόκειται για υβρίδιο της; Με τις άγριες ορχιδέες της Μεσογείου και της Ευρώπης κανείς δεν είναι ποτέ σίγουρος. Και αυτή είναι η γοητεία τους. Αλλάζουν, προσαρμόζονται στο περιβάλλον και στις ανάγκες των εντόμων που θα τις επικονιάσουν. Mεταλλάσσονται έτσι ώστε να εξασφαλίσουν τη διαιώνιση του είδους τους. Τη συγκεκριμένη οφρύ βρήκα στο κέντρο του νησιού των Κυθήρων σε περιοχή που υπάρχουν άφθονες ophrys fusca s.l. και αρκετές ophrys calypsus var. scolopaxoides. 

Η οφρύς της Ήρας

Ophrys herae Hirth &Spaeth, 1992

Ανθίζει Μάρτιο -Απρίλιο. Αρχικά περιγράφηκε στο νησί της Σάμου, στη συνέχεια όμως εντοπίστηκε και σε άλλες περιοχές της Ελλάδας. Η συζήτηση για το κατά πόσο, τα είδη που αναφέρονται από την Κρήτη και την Πελοπόννησο, θα πρέπει να ταξινομηθούν σαν  οφρείς της Ήρας, βρίσκεται σε εξέλιξη.

Ανήκει στην ομάδα mammosa (μαστοφόρος), και το όνομα της δόθηκε προς τιμή της Ολύμπιας θεάς Ήρας, η οποία κατά μία παράδοση γεννήθηκε στη Σάμο. Στα Κύθηρα βρήκα 10 περίπου άτομα σε περιορισμένη περιοχή στο κέντρο του νησιού.

Μάρτιος 2013, Κύθηρα

Αναγυρίς η δύσοσμη

Anagyris foetida L.

Syn. Anagyris neapolitana

Fabaceae/Leguminosae

Κύθηρα, Ιανουάριος. Φωτογραφίες, κείμενο: Σταυρούλα Φατσέα

Αειθαλής δεντρόθαμνος αυτοφυής στη Βόρεια Αφρική και τις περισσότερες χώρες της Μεσογείου και της Νότιας Ευρώπης. Όλα τα μέρη του είναι τοξικά, ιδιαίτερα όμως οι σπόροι που μπορεί να προκαλέσουν σοβαρή δηλητηρίαση σε ανθρώπους και ζώα. Ευτυχώς κάτι τέτοιο είναι σχετικά σπάνιο καθώς η χαρακτηριστική μυρωδιά του είναι απωθητική. (θυμίζει ταγγιασμένη βιταμίνη ή χαλασμένα βραστά φασόλια.) Περιέχει το τοξικό αλκαλοειδές αναγυρίνη.

Το όνομα του γένους καταγράφεται αρχικά στην Φυσική Ιστορία του Πλίνιου του Πρεσβύτερου και προέρχεται από το αρχαίο ελληνικό ανα +γύρος = από τον χαρακτηριστικό τρόπο που τα λουβιά καμπυλώνουν προς τα πάνω και το χαρακτηριστικό επίθετο από το λατινικό foetidus – a -um = δυσώδης.

Στη λαική, παραδοσιακή ιατρική χρησιμοποιήθηκε παλιότερα, σαν εμετικό και καθαρτικό ενώ σαν ομοιοπαθητικό φάρμακο κατά των πονοκεφάλων και της αμηνόρροιας. 

Σε ορισμένα μέρη της Κρήτης υπάρχει παράδοση ότι αυτό, είναι το δέντρο στο οποίο κρεμάστηκε ο Ιούδας και για το λόγο αυτό, το περιφρονούν.    

Πολυμήχανος εντομοφάγος

Cordyceps militaris

Κορδυκέφαλος ο στρατιωτικός

Clavicipitaceae

Κύθηρα, Ιανουάριος 2013. Φωτογραφίες, κείμενο:Σταυρούλα Φατσέα

Ασκομύκητας μινιατούρα που προσβάλλει διάφορα έντομα, μουμιοποιεί τα νεκρά σώματα τους , τα μετατρέπει σε μυκήλιο και εκεί αναπτύσσει το καρπόσωμά του.

Κάθε είδος κορδυκέφαλου φαίνεται να ειδικεύεται σε διαφορετικό έντομο. Σε κάποιες περιπτώσεις, το θύμα ( μυρμήγκι) καθοδηγείται από τον επικυρίαρχο να πάρει συγκεκριμένη θέση σε ψηλό κλαδί, πριν πεθάνει. Θέση που προφανώς ευνοεί τη διαιώνιση του κορδυκέφαλου, επιτρέποντας στα σπόρια του, να απλωθούν σε μεγαλύτερη απόσταση.

Θεωρείται μάλλον σπάνιο στην Ευρώπη ίσως διότι λόγω μεγέθους περνά συχνά απαρατήρητο κρυμμένο καθώς είναι σε σωρούς νεκρών φύλλων.

Και στην Ελλάδα σπάνιο θεωρείται, με καταγραφή μόνο στη Ξάνθη ( Κωνσταντινίδης 2009). Κατά τον Michael Kuο (mushroomexpert.com) μανιταρόφιλοι, που έχουν την τύχη να εντοπίσουν το μύκητα τρέμουν τόσο από συγκίνηση που δεν είναι σε θέση να το φωτογραφίσουν. Ομολογώ ότι στάθηκα αρκετά τυχερή να το βρω στα Κύθηρα και συμφωνώ απολύτως με τον Michael ως προς την αρχική ταραχή!!!

Συγγενικά είδη όπως ο cordyceps sinensis που αφθονεί στα Θιβετιανά οροπέδια, θεωρείται πανάκεια στην παραδοσιακή κινεζική ιατρική. Τόσο πολύτιμο που για πολλούς αιώνες προοριζόταν μόνο για την αυτοκρατορική οικογένεια και τους κινέζους ευγενείς. Χρησιμοποιήθηκε σαν τονωτικό των πνευμόνων και των νεφρών, για αύξηση παραγωγής σπέρματος και στη θεραπεία διαφόρων παθήσεων του αναπνευστικού.

Στη Δύση, η πολυθρύλητη θεραπευτική του αξία αναγνωρίστηκε μόλις τον 18ο αιώνα στο Παρίσι, όταν ένας Ιησουίτης μοναχός το έφερε μαζί του γυρνώντας από μια επίσκεψη στην αυτοκρατορική αυλή της Κίνας.

Σύγχρονη έρευνα δείχνει ότι στο καρπόσωμα και το μυκήλιο περιέχονται ουσίες με έντονη αντιγηραντική δράση (Cao&Wen, 1993). Έχουν επίσης ισχυρή επίδραση στο ανοσοποιητικό ενισχύοντάς το ακόμα και σε βαριές κλινικές περιπτώσεις προχωρημένου καρκίνου. (Zhou&Lin, 1995) O cordyceps έχει ακόμα καρδιοτονωτικές ιδιότητες βοηθώντας στην αντιμετώπιση προβλημάτων που δημιουργούνται από υψηλή χοληστερίνη και τριγλυκερίδια (Geng et al. 1985), έντονη αφροδισιακή δράση Wan et. al. (1988)

Οι Κινέζοι καταναλώνουν το μύκητα μαζί με το νεκρό οικοδεσπότη του, αφού το αφήσουν σε αλκοολούχο ποτό για μερικές μέρες. Στη Δύση το μυκήλιο του είδους καλλιεργείται χωρίς το έντομο. Ετσι τα σύγχρονα προϊόντα που κυκλοφορούν καταπίνονται κάπως πιο εύκολα από το μέσο δυτικό καταναλωτή.

Το όνομα του γένους προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη κορδύλη=εξόγκωμα, καρούμπαλο και το λατινικό cepa= κεφαλή

Ομφαλωτός των ελαιώνων

Omphalotus olearius (DC. ex Fr.) Singer 1946

Syn. Clirocybe olearia (DC.) Maire

Marasmiaceae / Omphalotaceae

Κύθηρα, Δεκέμβριος 2012. Φωτογραφίες, κείμενο: Σταυρούλα Φατσέα

Αναπτύσσεται σε ομάδες, στις ρίζες ή στη βάση του κορμού της ελιάς ( εξ ου και το όνομα) αν και δεν είναι σπάνιο κοντά σε βελανιδιές, καστανιές ή σφεντάμια. Στη Μεσόγειο το μανιτάρι καρποφορεί στα τέλη του φθινoπώρου αρχές του χειμώνα. 

Τα ελάσματά του, λέγεται ότι φωσφορίζουν ελαφρά στο σκοτάδι όταν τα σπόρια είναι ώριμα. Το μανιτάρι δεν είναι θανατηφόρο αλλά αρκετά τοξικό ώστε κατανάλωσή του να προκαλεί σοβαρά γαστρεντερικά προβλήματα, διάρροια και εμετό. Η ευχάριστη μυρωδιά του ομφαλωτού και η ομοιότητά του με τον κανθαρίσκο (chanterelle cibarius) που είναι περιζήτητο βρώσιμο μανιτάρι, παρασύρουν τον αρχάριο μανιταροσυλλέκτη με αποτέλεσμα συχνές δηλητηριάσεις.

Στα Κύθηρα το μανιτάρι είναι αρκετά διαδεδομένο και μαζί με τα περισσότερα μη βρώσιμα είδη αναφέρεται σαν κοπρομάνητας.

Αρκεστείτε στην εξωτερική του ομορφιά!

Σαρκοσκύφη η κόκκινη

Sarcoscypha coccinea ( Jacq.) Boudier. 1885

Sarcoscyphaceae

Κύθηρα, Ιανουάριος 2013.
Φωτογραφίες, κείμενο Σταυρούλα Φατσέα

 Ασκομύκητας με κυπελλόμορφο καρπόσωμα διαμέτρου 1-5εκ. Αναπτύσσεται σε πεσμένα κλαδιά στα τέλη του χειμώνα αρχές της άνοιξης σε υγρά σκιερά μέρη. Το λαμπερό κόκκινο χρώμα της εσωτερικής πλευράς (υμένιο) τον κάνει να ξεχωρίζει σαν ρουμπίνι μέσα στα σκοτεινά χρώματα της νεκρής φυτικής ύλης.

H Σαρκοσκύφη λέγεται ότι χρησιμοποιήθηκε σαν φαρμακευτικό φυτό από φυλές Ινδιάνων (Seaver 1928). Χρησιμοποιούσαν το αποξηραμένο και τριμμένο σε σκόνη μανιτάρι σαν στυπτικό. 

 Στην Αγγλία χρησιμοποιήθηκε μαζί με πρασινάδες σαν διακόσμηση στο σερβίρισμα πιάτων. (Dickinson and Lucas, 1982). Από κάποιους συγγραφείς θεωρείται βρώσιμο (Αρόρα 1986) και καλή πηγή τροφής για τα τρωκτικά το χειμώνα και τα σαλιγκάρια την άνοιξη. (Brown 1980)

 Εργαστηριακή έρευνα στο πανεπιστήμιο του Κασμίρ έδειξε ότι η Σαρκοσκύφη έχει αξιοσημείωτη αντιοξειδωτική δράση. ( A. H. Wani, et al. )

Το λατινικό όνομα του γένους προέρχεται από την ελληνική λέξη σαρξ - σαρκός και την αρχαία ελληνική σκύφος = ευρύστομο αγγείο πόσης με ή χωρίς λαβές.

Η διάκριση μεταξύ ορισμένων ειδών του γένους πχ μεταξύ της σαρκοσκύφης της κόκκινης και της σαρκοσκύφης της αυστριακής είναι δύσκολη και απαιτεί μικροσκοπική εξέταση. Πάντως όλα τα είδη χαρακτηρίζονται σαν κινδυνεύοντα και πρέπει να προστατεύονται.